Gmina Chrząstowice położona jest w centralnej części województwa opolskiego, na wschód od stolicy regionu. Powierzchnia gminy jest niewielka i wynosi ok. 82 km² (0,9% terenów województwa). Pozwala ona na zaklasyfikowanie jej do grupy najmniejszych gmin w regionie. Na obszarze gminy zlokalizowanych jest 11 miejscowości, w tym 9 sołectw, co również w porównaniu do innych gmin Opolszczyzny nie jest wartością dużą. Gminę zamieszkuje ok. 6,6 tys. mieszkańców, gęstość zaludnienia wynosi ok. 80 osób/km² i jest niższa od średniej regionalnej wynoszącej ok. 115 osób/km². W strukturze przestrzennej dominują lasy, znaczny udział osiągają również łąki i grunty orne w dolinach rzecznych (rys.1), co sprawia, że gmina ma duży potencjał w zakresie występowania potencjalne znacznych walorów przyrodniczych.

Pod względem podziału fizyczno-geograficznego Polski gmina Chrząstowice położona jest w makroregionie Niziny Śląskiej i jej mezoregionie Równina Opolska. Mezoregion obejmuje w znacznym stopniu zalesione obszary zalegania utworów wodnolodowcowych, na znacznych obszarach wtórnie zwydmionych, poprzecinane równolegle przebiegającymi dolinami rzek. Lokalnie, w szczególności w granicznych obszarach mezoregionu z innymi jednostkami, z spod pokryw czwartorzędowych występują ostańcowe formy trzeciorzędowe, kredowe i triasowe, wśród których na terenie gminy występują pierwsze i trzecie. Ze względu na zróżnicowanie geograficzne rozciągającej się od doliny Stobrawy w okolicach Karłowic na zachodzie do doliny Małej Panwi w okolicach Zawadzkiego na wschodzie jednostki, wyróżniono jej części podrzędne w randze mikroregionów (Dubel 1970) (rys. 2). Wśród nich na badanym terenie wyróżnia się:

- Równinę Jemielnicką - obejmującą większą część gminy (w całości sołectwa Lędziny, Suchy Bór, Chrząstowice, Falmirowice, Dąbrowice, Dębie, zachodnie części sołectw Dębska Kuźnia, Niwki, Daniec). Na jej obszarze zlokalizowane są doliny Jemielnicy (Chrząstawy), Suchej i Swornicy oraz przyległe do nich równiny wodnolodowcowe, gdzieniegdzie urozmaicone formami akumulacji szczelinowej.        

- Wzgórza Dębskie - obejmują pokrytą lasami, skrajną, wschodnią część gminy (wschodnie części sołectw Dębska Kuźnia, Niwki, Daniec). Wzniesienia zbudowane są z utworów lodowcowych, w znacznej części morenowych, częściowo podwyższonych polami piasków wydmowych. Przebieg wzniesień łatwo można zaobserwować wzdłuż przecinającej je drogi krajowej Opole - Częstochowa na odcinku Dębska Kuźnia - Ozimek. Wzgórza Dębskie domykają od wschodu szeroką rynnę doliny Jemielnicy i stanowią wododział między jej zlewnią i zlewnią Małej Panwi. 

 Obszary gminy Chrząstowice charakteryzują się niewielkim zróżnicowaniem geomorfologii terenu. Do czynników morfogenetycznych, które miały wpływ na dzisiejsze jej zróżnicowanie należą: zjawiska tektoniczne i neotektoniczne związane ze strefą uskoków środkowej Odry (zaznaczone ladami wulkanizmu), wykształcenie się systemu plioceńskiej sieci rzecznej, w szczególności  pradoliny Małej Panwi (w późniejszym okresie zasypanej), co najmniej dwukrotne nasunięcie się i recesja lodowców, procesy denudacyjne i akumulacyjne odbywające się najpierw w warunkach peryglacjalnych, a następnie w cieplejszym klimacie holocenu, zjawiska erozji i akumulacji fluwialnej, a także antropogeniczna działalność człowieka. 
 

Rozpatrując rzeźbę gminy Chrząstowice w skali makro jej obszar ma charakter szerokiej, otwartej na północnym zachodzie niecki przebiegającej na osi SE-NW. Charakter nieckowatej struktury rzeźby potwierdza hipsometria (rys. 3). Niecka nachylona jest nieznacznie w kierunku NW. W jej dnie zlokalizowane są struktury dolin Jemielnicy, Suchej i Swornicy, skrzydła niecki budują osady akumulacji lodowcowej i wodnolodowcowej. W południowej części gminy niecka zaryglowana jest utworami szczelinowej akumulacji lodowcowej (okolice Dańca i Dąbrowic) oraz ciągnącymi się dalej na południu w gminach Izbicko i Tarnów Opolski obszarami wychodni skał triasowych. Powierzchnia gminy to obszar nizinny z nielicznymi szerokimi pagórkami, rozciętymi wyraźnie zaznaczonymi dolinami Suchej i Jemielnicy.

W strukturze rzeźby L. Pernarowski (1968) na terenie gminy wyróżnił rzeczne terasy holoceńskie, terasy plejstoceńskie, morenę denną w przewadze piaszczystą z płatami gliny zwałowej zlodowacenia Odry, pagórki form akumulacji szczelinowej zlodowacenia Odry, obszary wydmowe, wzniesienia wodnomorenowe zlodowacenia Odry, trzeciorzędowe obszary zrównań w skałach kredy i  triasu (rys. 4).

Pod względem genetycznych form rzeźby w geomorfologii gminy występują 4 rodzaje wielkopowierzchniowych struktur:

obejmują wycięte w obszarach polodowcowych rynny dolin rzecznych Jemielnicy, Suchej i Swornicy oraz innych, mniejszych cieków. Struktury dolinne położone są na osi południowy wschód - północny zachód. Formy rzeźby związane z dolinami to:

w dzisiejszej postaci, na skutek regulacji niemal całkowicie zatraciły walory naturalne, ze względu na wielkość rzeki najbardziej interesujące jest koryto Jemielnicy,

-wykształcone na niewielkich obszarach w przykorytowych częściach den dolin, w największym płacie występują w dolinie Jemielnicy koło Dębskiej Kuźni.

obejmują obszary zrównań i wzniesień polodowcowych stadiału maksymalnego zlodowacenia środkowopolskiego. Formy rzeźby związane ze strukturami polodowcowymi to:

stanowią ciągi niewielkich pagórków zbudowanych z piasków i żwirów wodnolodowcowych. Powstawały w strefie arealnej deglacjacji lądolodu w szczelinach między wytapiającymi się jego fragmentami. Kemy są formami, które na terenach młodoglacjalnych osiągają niekiedy bardzo pokaźne rozmiary. Powstają na obszarze moreny dennej z nanosów wody płynącej w lodowcu i na jego powierzchni lub też w szczelinach martwego lodu. Woda niosąc piaski i żwiry osadza je w szczelinach lodowca. Po jego stopnieniu osadzone w jednym miejscu przewarstwione piaski i żwiry tworzą pagórek kemowy. Kemy na terenie gminy występują w jej południowej części, w Dańcu, na zachód od tej miejscowości przy drodze na Dąbrowice, oraz w lasach na zachód od Falmirowic wzdłuż trasy Opole - Strzelce Opolskie. Charakterystyczną ich cechą jest równoległe ułożenie wzdłuż dolin rzecznych Jemielnicy i Swornicy. Ułożenie to świadczy o występowaniu na terenie gminy rozległego systemu szczelin w wytapiającym się lodowcu, które najpierw doprowadziły do wykształcenia się form akumulacji szczelinowej, a następnie miały bardzo duży udział w ostatecznym formułowaniu się systemu równoległych, szerokich dolin rzecznych.

podobnie jak kemy są formami akumulacji szczelinowej. Powstają w zamkniętej szczelinie lodowca, w której odbywa się przepływ wody. Woda akumuluje niesiony materiał, który po ustąpieniu lodowca ma postać wąskiego, zróżnicowanego wysokościowo, długiego pagórka. W odróżnieniu od kemów ozy w województwie opolskim są rzadszą formą akumulacji szczelinowej. Niewielkie formy na terenie gminy zlokalizowano w lasach koło Niwek,

obejmują rozległe wysoczyzny zbudowane z materiału naniesionego i zakumulowanego przez lodowiec i jego wody. Na obszarze gminy występują we wschodniej jej części, gdzie są podstawowym budulcem tzw. Wzgórz Dębskich. W mniejszych płatach występują w południowej części gminy w widłach Suchej i Jemielnicy, głównie w sołectwach Dębie, Daniec i Dąbrowice,

obejmują rozległe płaskie obszary będące pozostałocią po osadach niesionych przez wody lodowcowe. Zlokalizowane są głównie w okolicach Falmirowic, Suchego Boru, oraz na wschodnich obrzeżach doliny Jemielnicy.

obejmują obszary występowania procesów wydmotwórczych. Powstawały one na przełomie plejstocenu i holocenu (12500-10000 tys. lat temu) oraz w holocenie. W okresach tych piaszczyste formacje lodowcowe i wodnolodowcowe zostały przewiane i występują w postaci pól piasków eolicznych z nierzadko licznymi wydmami. Formy eoliczne rzeźby na terenie gminy to:
- pola piasków eolicznych bez wydm 
zlokalizowane są w izolowanych płatach w lasach pokrywających Wzgórza Dębskie, najczęściej stanowią podstawę (bazę) morfologiczną dla wydm,
- wydmy -

zlokalizowane są w lasach pokrywających Wzgórza Dębskie na wschód od Dębskiej Kuźni, a także we wschodniej części wsi Daniec (Daniec Mokry). Wydmy obszaru gminy należą do wyróżnionego przez L. Pernarowskiego (1968) Chrząstowicko-Kotoskiego Obszaru Wydmowego.

Występują w nim jedynie formy wałowe i łukowe. Powierzchnia tego obszaru wynosi 7,5 km², udział obszaru wydmowego w nadrzędnej jednostce morfologicznej (Wzgórzach Dębskich) - 3,12%, długość ciągów wydmowych - 3,0 km (0,33 km/km²), powierzchnia obszaru wydmowego przypadająca na 1 km ciągu wydmowego - 3,00 km².

obejmują najczęściej słabo zaznaczone w krajobrazie łagodne wyniesienia pochodzenia górnotriasowego oraz trzeciorzędowego. Wzniesienia te podlegały procesom denudacji lodowcowej a następnie eolicznej i fluwialnej.

występują w widłach Suchej i Jemielnicy we wsiach Dębie i Dąbrowice. Struktura mało odpornych na denudację osadów górnotriasowych (iły winiowe i szare, mułowce i iłowce) sprawiła, że pod względem geomorfologicznym obszar ich zalegania nie wyróżnia się w otoczeniu utworów polodowcowych. Odsłonięcia tych utworów i ich zróżnicowanie wysokościowe związane jest z działalnością wód Suchej, która na wysokości Dąbrowic i Dębia wykonała przełom, przez te utwory, zaznaczony dziś kilkumetrowymi krawędziami doliny,
- ostańce wulkaniczne 
obejmują niewielkie obszarowo, silnie zrównane pokrywy lawowe trzeciorzędowych intruzji żyłowych. Bardzo duża odporność na denudację skał wylewnych sprawiła, że zachowały się w bardzo dobrym stanie, w krajobrazie jednak wyróżniają się nieznacznie za sprawą zachodzących na terenach przyległych maskujących procesów morfologicznych (osadzanie utworów lodowcowych, eolicznych i rzecznych). Ostańce denudacyjne trzeciorzędowego wulkanizmu na terenie gminy zlokalizowane są w okolicach Chrząstowic, Dębskiej Kuźni i Falmirowic. W krajobrazie najwyraźniej wyodrębnia się niewielki, kilkumetrowy  pagórek pomiędzy Dębską Kuźnią i Chrząstowicami (tzw. "Kamionka").
Wyszczególnione powyżej formy geomorfologiczne gminy stanowią jej dziedzictwo przyrodnicze i powinny w procesach zagospodarowania przestrzennego podlegać ochronie krajobrazowej. W szczególności dotyczy to najrzadszych w skali regionu form wulkanicznych. 
     Najwyżej wyniesione obszary gminy Chrząstowice zlokalizowane w południowej i wschodniej jej części. W lasach na wschód od Dębskiej Kuźni oraz na południowy-wschód od Dańca wysokości bezwzględne dochodzą lokalnie do ok. 205 m n.p.m. Najniżej wzniesione tereny występują w północno-zachodniej części gminy. W części przykorytowej dolin Swornicy i Jemielnicy na północ od Lędzin wysokości bezwzględne osiągają ok. 158 m n.p.m. Bezwzględne zróżnicowanie wysokoci na terenie gminy wynosi ok. 47 m, co jest wielkocią bardzo małą, wiadczącą o niewielkim zróżnicowaniu hipsometrycznym (rys. 3). Największe lokalne deniwelacje terenu związane są ze stokami form akumulacji szczelinowej lodowca odrzańskiego oraz wydm. Zróżnicowanie wysokoci względnych występujące na bardzo małym obszarze największe jest koło Dańca, gdzie stoki wyraźnie wyodrębniającego się pagórka kemowego mają wysokoć ok. 20 m. Kem przy drodze Daniec - Dąbrowice wznosi się w stosunku do dna przyległej doliny Suchej na wysokoć ok. 15 m. Na wysokoć ok. 10 m wznoszą się ozy koło Niwek, kem koło Falmirowic oraz wydmy na wschód od Dębskiej Kuźni, a także krawędź denudacyjna doliny Suchej na styku z utworami górnotriasowymi na południe od Dębia. Wysokoci względne ok. 5 m charakteryzują niektóre krawędzie teras w dolinach rzecznych, mniejsze wydmy oraz niektóre pozostałoci form wulkanicznych.
            Rozpatrując różnice wysokoci względnych w większej niż lokalna skali największe występują pomiędzy dnem doliny Jemielnicy, a wierzchowinową częcią Wzgórz Dębskich. Łagodnie wznoszące się stoki wzgórz na przestrzeni ok. 3,5 km osiągają wysokoć względną ok. 35 m. Podobnie jest na południu gminy w okolicach Dańca, gdzie różnice wysokoci między dnem dolin Jemielnicy i Suchej a wierzchołkiem przyległego kemu  wynoszą ok. 35 m.
Najniższe wysokoci względne związane są z holoceńskimi częciami dolin rzek oraz położonymi przy dolinach równinami wodnolodowcowymi bez form akumulacji szczelinowej.
Ze względu na typologię krajobrazu naturalnego Polski na terenie gminy Chrząstowice występują następujące typy i gatunki krajobrazu:
Klasa: Krajobrazy nizin.
            Rodzaj: peryglacjalne.
                                   Gatunek: równinne i faliste.
Występują na obrzeżach dolin rzecznych.
Klasa: Krajobrazy nizin.
            Rodzaj: peryglacjalne.
                                   Gatunek: pagórkowate.
Występują na wschodzie (Dębska Kuźnia), na południu (Daniec) i w
okolicach Falmirowic oraz Niwek.
Klasa: Krajobrazy nizin.
            Rodzaj: eoliczne.
                                   Gatunek: pagórkowate.
                                   Występują na wschód od Dębskiej Kuźni i w Dańcu Mokrym.
Klasa: Krajobrazy dolin i obniżeń.
            Rodzaj: zalewowych den dolin - akumulacyjne.
                                   Gatunek: równin zalewowych w terenach nizinnych.
                                   Występują w dennej częci dolin Suchej, Jemielnicy i Swornicy.
Klasa: Krajobrazy dolin i obniżeń.
            Rodzaj: tarasów nadzalewowych - akumulacyjne.
                                   Gatunek: równin tarasowych na terenach nizinnych.
                                   Występują na zachód od dennej częci doliny Jemielnicy, w
największym obszarze koło Lędzin.
            K. Dubel (1969) na terenie gminy wyróżnia następujące odmiany krajobrazu naturalnego:
-          dna dolin rzecznych - obejmują przykorytowe częci dolin Jemielenicy, Swornicy oraz Suchej,
-          tarasy plejstoceńskie - obejmują północno-zachodnią częć gminy między Niwkami i Suchym Borem,
-          równiny fluwioglacjalne - obejmują południową i wschodnią częć gminy,
-          wzniesienia ze skał krzemianowych - obejmują zalesioną, skrajną wschodnią częć gminy w okolicach Schodni Nowej (gmina Ozimek).
 
3. Budowa geologiczna i hydrogeologia
Na obecny stan budowy geologicznej utworów powierzchniowych obszaru gminy Chrząstowice miały wpływ procesy sedymentacji morskiej i słodkowodnej zachodzącej w triasie, kredzie i trzeciorzędzie, następnie kilkakrotne wkraczanie na teren Polski lądolodu, sedymentacja rzeczna, intensywna erozja w okresach interglacjalnych, a także zespół procesów występujących po ostatnim zlodowaceniu (głównie procesów eolicznych związanych z działalnością wiatru i procesów fluwialnych związanych z działalnością wód powierzchniowych). Dodatkowym czynnikiem różnicującym geologię gminy były zjawiska tektoniczne i neotektoniczne, w wyniku których, m.in. na terenie gminy wystąpiły intruzje magmy. 
W wyniku występowania licznych procesów geologicznych gmina charakteryzuje się znacznym zróżnicowaniem budowy litologicznej (rys. 5). W powierzchniowych utworach występują zarówno formacje kenozoiczne jak i mezozoiczne. Mezozoik reprezentowany jest przez skały górnotriasowe, natomiast na kenozoik składają się iskały wulkaniczne (trzeciorzęd) oraz liczna grupa utworów glacjalnych, fluwioglacjalnych, eolicznych i fluwialnych czwartorzędu. Pod względem najistotniejszego z przyrodniczego punktu widzenia zasięgu powierzchniowych warstw geologicznych zdecydowanie dominuje czwartorzęd, w mniejszym stopniu ograniczone do południowej części gminy utwory starsze (górny trias) (rys. 5). Trzeciorzęd występuje na bardzo niewielkich izolowanych obszarach w obrębie intruzji żyłowych skał magmowych. 
      Głębiej zalegające utwory geologiczne na terenie gminy Chrząstowice związane są z dwiema dużymi jednostkami strukturalnymi budowy geologicznej Śląska Opolskiego: Monokliną Przedsudecką i położoną na niej Depresją Śląsko-Opolską. Monoklinę Przedsudecką stanowią kolejno następujące utwory:
¨       Iły, iłowce pstre, mułowce, piaskowce, wapienie (trias górny),
¨       Wapienie i dolomity wapienia muszlowego (trias rodkowy),
¨       Dolomity i wapienie pstrego piaskowca (trias dolny),
¨       Piaskowce i zlepieńce czerwonego spągowca (perm).
      Łączna miąższość znacznie zróżnicowanych utworów triasu budujących Monoklinę Przedsudecką wynosi ok. 500 m. Wśród tych utworów na powierzchni terenu gminy w okolicach Dębia i Dąbrowic występują iłowce i mułowce szare i pstre z przewarstwieniami gipsów oraz piaskowców przynależne do najniższego piętra górnego triasu - karniku. Szczegółowa charakterystyka tych utworów ze względu na brak naturalnych i sztucznych odsłonięć oraz wierceń  na obszarze występowania jest utrudniona.
Druga z dużych jednostek strukturalnych budowy geologicznej Opolszczyzny występująca na analizowanym terenie to Depresja Śląsko-Opolska. Budują ją osady węglanowe morza, które transgredowało na ten teren w górnej kredzie. Depresja występuje w skrajnej północno-zachodniej częci gminy w okolicach Lędzin, gdzie pod powierzchnią czwartorzędu położona jest jej strefa graniczna. Występują tu wyklinowujące się w kierunku wschodnim utwory cenomanu, który jest spągową częci Depresji. Na zachód od obszaru gminy powyżej cenomanu występują skały węglanowe turonu, a następnie również koniaku. Formacje cenomanu stanowiące pierwsze ogniwo Depresji Śląsko-Opolskiej (tzw. warstwy z Gosławic) mają postać piaskowców glaukonitowych, zlepieńców i piasków ze żwirami o miąższości do kilkunastu metrów.
            Z nastaniem ery kenozoicznej nasiliły się procesy tektoniczne, z którymi związane są występujące lokalnie na obszarze gminy intruzje skał magmowych. Zlokalizowane są one obecnie w 3 miejscach: koło Falmirowic (kamionka), w Chrząstowicach koło stacji kolejowej oraz pomiędzy Chrząstowicami i Dębską Kuźnią na skraju doliny Jemielnicy (kamionka). Zbiór ok. 300 wystąpień bazaltów na Dolnym Śląsku i Śląsku Opolskim pozwala na wyróżnienie 3 typów genetycznych: kominów wulkanicznych wypełnionych bazaltem, pokryw i potoków law bazaltowych oraz żył bazaltowych. Wszystkie wystąpienia z terenu gminy Chrząstowice należą do ostatniego z wyszczególnionych typów. Wystąpienia te były eksploatowane na potrzeby lokalne (np. kamionka koło Falmirowic w latach 1870-1880 na drogę do kościoła w Dębiu)) i obecnie nie przedstawiają większej wartości przemysłowej. Jedynie złoże koło Dębskiej Kuźni zostało oszacowane na ok. 5000 t. Niezależnie od niewielkiej wartości przemysłowej żyły bazaltowe gminy są jednymi z kilkunastu wystąpień bazaltów na Opolszczyźnie i z tego względu zasługują na ochronę jako rzadkie pozostałości wulkanizmu trzeciorzędowego. Wiek bazaltów nie został jednoznacznie określony, ocenia się jednak, że są one związane z okresem od środkowego miocenu do plejstocenu, a zatem powstały w przeciągu ostatnich dwudziestu kilku milionów lat.
Bardzo duże znaczenie dla rozwoju geologii gminy Chrząstowice miały procesy zachodzące u schyłku trzeciorzędu, które doprowadziły do wykształcenia się głębokich dolin rzecznych, w tym pradoliny Małej Panwi i Jemielnicy. W okresie tym na terenie gminy ze wschodu na zachód przebiegała szeroka na ok. 5-7 km i głęboka na kilkadziesiąt metrów dolina, w późniejszym okresie całkowicie zasypana utworami lodowcowymi. Struktury geologiczne doliny kopalnej Małej Panwi, a na południu również Jemielnicy nie wyodrębniają się dzisiaj na powierzchni, nie zaznaczają się również w krajobrazie, mają natomiast bardzo duże znaczenie hydrogeologiczne.
Dominującymi powierzchniowymi utworami geologicznymi gminy Chrząstowice są formacje czwartorzędowe, plejstoceńskie, związane ze stadiałem maksymalnym zlodowacenia rodkowopolskiego oraz działalnością rzek (Kozłowski red. 1979). Osady czwartorzędowe tworzą na terenie gminy niemal ciągłą pokrywę i charakteryzują się zmienną miąższością, od 0 m na wychodniach formacji starszych do kilkudziesięciu metrów w dolinach rzecznych oraz wzniesieniach na wschodzie. Miąższość warstw czwartorzędu zależy w dużym stopniu od konfiguracji starszego podłoża, a w szczególności od systemu doliny plioceńskiej praMałej Panwi. Zróżnicowanie podłoża przedczwartorzędowego na terenie gminy uwarunkowało m.in. ruch lodowców w okresie recesji oraz występujący tu tym deglacjacji arealnej. Wśród zakumulowanych utworów polodowcowych na obszarze gminy reprezentowane są:
-          gliny zwałowe - zlokalizowane w lasach na wschód od Dębskiej Kuźni, gdzie obok utworów wodnomorenowych są podstawowym budulcem Wzgórz Dębskich oraz w południowej części gminy w okolicach Dańca. Są to utwory barwy szarej z żółtymi smugami, mają miąższość dochodzącą do ok. 20 m i charakteryzują się dużą zmiennością strukturalną. Charakterystyczną ich cechą są częste wystąpienia piasków i mułków,
-          piaski i żwiry wodnomorenowe - stanowią pośrednie ogniwo pomiędzy klasycznymi utworami wodnolodowcowymi, a utworami lodowcowymi. W największym obszarowym rozprzestrzenieniu występują w okolicach Niwek, gdzie są też najlepiej odsłonięte. Ponadto występują również w południowej części gminy w okolicach Dańca i Dębia. Osady odsłonięte w okolicach Niwek mają barwę brunatno-rdzawą, a pod względem strukturalnym są to piaski żwirowe i gliniaste o słabo obtoczonych i źle wysortowanych ziarnach. Znaczna część frakcji żwirowej jest pochodzenia skandynawskiego,
-          piaski i żwiry kemów - zlokalizowane są na wschód od drogi Dębska Kuźnia - Niwki, a także w południowej części gminy w Dańcu, koło Dąbrowic i w zachodniej części gminy koło Falmirowic. Miąższość tych utworów waha się od ok. 10 do 25 m. Wrzecionowe, zgodne z przebiegiem struktur dolinnych Suchej i Jemielnicy oraz Wzgórz Dębskich, położenie kemów wskazuje, że powstały one w szczelinach lodowca zgodnych z kierunkiem jego ruchu. W szczelinach takich w zależności od panujących warunków akumulowały się piaszczyste i żwirowe serie, które tworzą obecnie zespoły warstw. W stropie form więcej jest żółtych i brunatnych utworów piaszczystych, za w spągu żwirów,
-          piaski ozów - występują na niewielkich obszarach koło Niwek. Mają miąższość ok. 10 m. Ozy zbudowane są z żółtych, rednioziarnistych i słabo wysortowanych piasków. Lokalnie co 1-2 m występują kilkucentymetrowe warstewki piasków gruboziarnistych ze żwirkami,
-          piaski wodnolodowcowe - występują powszechnie na terenie gminy na obrzeżach dolin rzecznych, a także na obszarach przyległych do form akumulacji wodnomorenowej i szczelinowej. W północnej części gminy na zachód od Niwek tworzą ciągłą pokrywę Mają miąższość od kilku do kilkudziesięciu metrów (w kopalnych dolinach rzecznych). Są to pod względem litologicznym przeważnie rednioziarniste piaski barwy żółtej lub jasnoszarej. Niekiedy, zwłaszcza w spągu zawierają większą ilość frakcji żwirowej.
Okres plejstocenu obok następujących po sobie zlodowaceń i interglacjałów to również czas tworzenia się wyższych teras piaszczystych i żwirowych dolin rzecznych. Terasy powstawały w wyniku akumulacji w dolinach nanosów rzecznych w okresach nasunięć lodowca i intensywnej erozji w okresach interglacjalnych. Na obszarze gminy w zachodniej części wzdłuż osi Lędziny - Suchy Bór - Falmirowice występuje rozległa terasa bałtycka (postała w okresie zlodowacenia bałtyckiego, które nie sięgnęło obszaru gminy). Jest ona najprawdopodobniej częścią rozległej terasy Odry, później rozciętej przez ujściowe odcinki Jemielnicy i Swornicy. Największą miąższość utwory terasy osiągają koło Lędzin - 25 m. Pod względem litologicznym terasę budują piaski i żwiry rzeczne bardzo podobne do wodnolodowcowych formacji zlodowacenia środkowopolskiego.
Po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia w warunkach peryglacjalnych pomiędzy plejstocenem i holocenem odsłonięte pokrywy utworów lodowcowych, wodnolodowcowych i rzecznych podlegały działalności wiatru, w wyniku której wytworzyły się pola piasków eolicznych z wykształconymi wydmami. Formy te najlepiej wykształciły się w krajobrazie w lasach na wschód od Dębskiej Kuźni i w Dańcu Mokrym. Wydmy ułożone są na osi NW-SE, tj. w poprzek dominujących kierunków wiatru. Budują je piaszczyste serie dobrze obtoczonych i wysortowanych utworów z częstym charakterystycznym przekątnym warstwowaniem. Ocenia się, że zespoły wydm na terenie gminy powstały w starszym dryasie ok. 12000-11000 lat temu.
Wród utworów holoceńskich największe znaczenie mają aluwia rzeczne występujące w dnach większych dolin: Jemielnicy, Suchej i Swornicy. Miąższoć aluwiów zazwyczaj nie przekracza 5 m. Są to głównie piaski zbliżone charakterystyką do piasków wodnolodowcowych plejstocenu. Do najmłodszych utworów geologicznych terenu badań zalicza się namuły i torfy, których miąższość wynosi zazwyczaj 1-2 m. Największe obszary namuliskowo-torfowiskowe położone są w dolinie Jemielnicy na południe od Dębskiej Kuźni.
Zróżnicowana budowa geologiczna gminy ma kluczowe znaczenie dla zróżnicowania przyrodniczego obszaru. Zapewnia możliwość występowania dużej mozaikowatości siedlisk i przez to dużej potencjalnej bioróżnorodności.
 
Zarys stosunków hydrogeologicznych
Obszar gminy należy do Bytomsko-Olkuskiego Regionu Hydrogeologicznego z poziomami wodononymi w środkowym i dolnym triasie (poziom główny) oraz czwartorzędzie. Na zachodnich krańcach gminy występuje strefa graniczna tego regionu z Regionem Opolskim, dla którego w analizowanej części charakterystyczny jest dodatkowy górnokredowy poziom wodonośny. Obszary zasilania tego poziomu - cenomańskie piaski zlokalizowane są pod pokrywą czwartorzędową w okolicach Lędzin. Na powierzchni występują zaś w okolicach Kolonii Gosławickiej.
Poziom czwartorzędowy na terenie gminy Chrząstowice związany jest przede wszystkim z kopalną strukturą doliny Małej Panwi oraz z równinami piasków wodnolodowcowych i mniejszymi dolinami Jemielnicy, Suchej i Swornicy. Zalega na głębokości do 10 m (najczęściej 3-5 m), ma miąższość od kilku do ok. 80 m (np. w rejonie ujęć wodociągowych w Dębskiej Kuźni - 79 m) i wydajność od kilku do ok. 100 m³/h. Zwierciadło poziomu jest swobodne. Największa miąższości i wydajność związana jest z pradoliną Małej Panwi i występuje w okolicach Chrząstowic i Dębskiej Kuźni. Poziom środkowo- i dolnotriasowy związany jest ze szczelinowymi strukturami wapieni i dolomitów. Zalega na zróżnicowanej głębokości od 10 do 120 m i charakteryzuje się wydajnością w zakresie 30-120 m³/h. Jest to perspektywiczny poziom, na terenie gminy nie ujmowany.
Lokalnie na obszarze gminy (wieś Dębie) eksploatowany jest poziom górnotriasowy w utworach kajpru. Woda występuje tu w rumoszu łupków i ich zwietrzelinie.
Potencjalna wydajność otworu studziennego na obszarze gminy wynosi od. 30 do 70 m³/h. Większa jest w dolinach rzek mniejsza na obszarach wzniesień.
Tereny gminy Chrząstowice charakteryzują się zróżnicowaną głębokością poziomu zalegania wód gruntowych. W przykorytowych, zalewowych, holoceńskich częściach dolin rzek, w szczególności Jemielnicy, Suchej i Swornicy poziom zlokalizowany jest bardzo płytko, nierzadko kilkadziesiąt cm pod powierzchnią terenu, na obszarach starych teras akumulacyjnych rzek oraz utworów wodnolodowcowych poziom waha się od 2 do 5 m, za na wyniesieniach Wzgórz Dębskich oraz wzniesieniach koło Dańca i Dębia sięga 5-10 m.
Gmina jest korzystnie położona w strukturze zalegania Głównych Zbiorników Wód Podziemnych Polski. Pod jej obszarami zalegają 4 zbiorniki, w tym 2 objęte są najwyższą ochroną (ONO) (Kleczkowski red. 1990):
¨       GZWP 333  - obejmuje południową część gminy,
¨       GZWP 336  - graniczy z zachodnią częścią gminy w zasięgu skał górnej kredy,
¨       GZWP 335  - obejmuje całą gminę,
¨       GZWP 334 - obejmuje całą gminę.
Charakterystykę wyróżnionych zbiorników przedstawia tabela.
 
Tabela 1. Charakterystyka GZWP występujących na terenie gminy Chrząstowice.
 

Wyszczególnienie             Charakterystyka

Nazwa zbiornika:                    Zbiornik (T2) Opole Zawadzkie Numer:                                     333 Stratygrafia:                            T Region hydrogeologiczny:       MK-S Powierzchnia GZWP (km2):    750 Powierzchnia ONO (km2):      750 Wiek utworów wodononych: Trias środkowy Typ zbiornika:                          szczelinowo-krasowy Klasa jakości wód:                   Ib (Ic, Id)  bardzo czyste i czyste do użytku bez uzdatnienia Średnia głębokość ujęć (m):     120-140 Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (ty m3/d):   200

Nazwa zbiornika:                     Dolina Kopalna Rzeki Małej Panwi  Numer:                                     334 Stratygrafia:                             Q Region hydrogeologiczny:       MK-S Powierzchnia GZWP (km2):    80 Powierzchnia ONO (km2):       60 Powierzchnia OWO (km2):      20 Wiek utworów wodononych:  czwartorzęd doliny kopalnej  Typ zbiornika:                          porowy Klasa jakości wód:                   Ic nieznacznie zanieczyszczone, Id lokalnie zanieczyszczone, wymagające uzdatnienia Średnia głębokość ujęć (m):     70 Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (ty m3/d):   100

Nazwa zbiornika:                    Zbiornik T1 Krapkowice - Strzelce Opolskie Numer:                                    335 Stratygrafia:                            T Region hydrogeologiczny:       MK-S Powierzchnia GZWP (km2):    2050 Powierzchnia OWO (km2):      1000 Wiek utworów wodononych: trias dolny Typ zbiornika:                          szczelinowo-porowy Klasa jakości wód:                   Ic nieznacznie zanieczyszczone, łatwe do uzdatnienia Średnia głębokość ujęć (m):     100-600 Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (ty m3/d):   50

Nazwa zbiornika:                     Niecka Opolska Numer:                                     336 Stratygrafia:                             Kreda górna Region hydrogeologiczny:       NO Powierzchnia GZWP (km2):    138 Powierzchnia OWO (km2):      58 Wiek utworów wodononych: kreda górna Typ zbiornika:                          szczelinowo-porowy Klasa jakości wód:        Ic, II nieznacznie zanieczyszczone, łatwe do uzdatnienia, częściowo nie przeznaczone dla ludności do picia Średnia głębokoć ujęć (m):    50-80 Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (ty m3/d):   20

zródło: opracowanie własne na podstawie A.S. Kleczkowskiego red. 1990.
 
            Położenie gminy na terenie 4 Głównych Zbiorników Wód Podziemnych w Polsce wskazuje na jej bardzo duże bogactwo w tym elemencie środowiska przyrodniczego. Wody podziemne powinny być priorytetem w prowadzeniu działań na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego na jej terenie. W szczególności na pierwszy plan wysuwają się działania zmierzające do całkowitej kanalizacji terenów gminy.
Dominujące kierunki przepływu wód podziemnych w zbiornikach są zgodne z kierunkiem opadania terenu i przebiegu dolin rzecznych, tzn. przebiegają z południowego wschodu na północny zachód. Ruch spływu wód podziemnych oceniany jest jako szybki i wynosi 100-300 m/a.
           
4. Gleby
Pokrywa glebowa gminy Chrząstowice jest konsekwencję zróżnicowania głównie warunków geomorfologiczno-geologicznych i hydrologicznych. Na analizowanym terenie występuje umiarkowane zróżnicowanie typologiczne gleb (Witek 1976). Gleby ogólnie za charakteryzują się małą przydatnością dla produkcji rolniczej.
Zestawienie powierzchni utworów glebowych wskazuje na zdecydowaną przewagę utworów piaszczystych. (wykres 1). Stanowią one ok. 76,3% wszystkich użytków rolnych Znaczny udział osiągają również utwory gliniaste, występujące w większych obszarach na terasach zalewowych Jemielnicy i na niektórych obszarach pozadolinnych w południowej części gminy. Niewielkie obszary występowania gleb organicznych zlokalizowane są w dnach dolin rzecznych, w lokalnych bezodpływowych zagłębieniach. Podobnie jak w przypadku utworów gliniastych na glebach organicznych w większości występują trwałe użytki zielone, co jest zgodne z istniejącymi na tych obszarach uwarunkowaniami hydrologicznymi. Na użytkach rolnych terenu gminy nie występują większe skupiska innych niż wyszczególnionych powyżej utworów glebowych. Ze względu na rzadkość występowania w województwie opolskim na szczególną uwagę zasługują niewielkie tereny występowania gleb inicjalnych na pokrywach lawowych. Gleby te charakteryzują się bardzo dużym udziałem druzgotu okruchów skał bazaltowych.
 

Oznaczenia:
Utwory: 1. Żwirowe, 2. Piaskowe, 3. Gliniaste, 4. Pyłowe, 5. Lessowe i lessowate, 6. Ilaste, 7. Organiczne.
 
Wykres. 1. Powierzchnia utworów glebowych gleb gruntów rolnych gminy Chrząstowice. źródło: opracowanie własne na podstawie Z. Flaczyka red. 1987.
 
 
Pod względem klas bonitacyjnych gruntów ornych na terenie gminy najwięcej jest gruntów klasy VI i V (wykres 2). Stanowią one łącznie aż 88% wszystkich użytków ornych. Ogólnie najwięcej gruntów należy do klas bonitacyjnych słabych. Tylko 0,5% występujących gleb gruntów ornych należy do tzw. gleb chronionych. Jest to jeden z najsłabszych wyników w całym województwie opolskim. Ogromna przewaga gruntów klas V, VI oraz niewielki odsetek gleb chronionych wskazuje na bardzo niekorzystne uwarunkowania rozwoju funkcji rolniczej. 
Wśród trwałych użytków zielonych procentowy udział gleb poszczególnych klas przedstawia się następująco:
.       I - 0,0%,
.       II - 0,1%,
.       III - 4,8%,
.       IV - 66,2%,
.       V - 27,4%,
.       VI - 1,5%.
Powyższe zestawienie wskazuje, że zdecydowaną dominację osiągnęły łąki i pastwiska klasy IV, a więc odmiennie od gruntów ornych - klas średnich. Znaczący jest jednak udział łąk najsłabszych i ich przewaga w stosunku do łąk i pastwisk bardzo dobrych. Większość obszarów łąkowych położona jest w dolinach rzecznych. Wyróżnia się tu dolina Jemielnicy.
 

Wykres. 2. Udział klas bonitacyjnych gruntów ornych na terenie gminy Chrząstowice. Źródło: opracowanie własne na podstawie Z. Flaczyka red. 1987.
 
 
 

            Zestawienie kompleksów przydatności rolniczej gleb ornych gminy Chrząstowice wskazuje na dominację kompleksu żytniego dobrego i słabego. Razem osiągnęły one 75,3% gruntów ornych. Tylko ok. 10% gruntów ornych przynależy do kompleksów pszennych. Świadczy to o niewielkim potencjale powierzchni gleb dla produkcji rolnej.
            Wśród trwałych użytków zielonych absolutną dominację osiągnęły użytki zielone średnie o stosunkowo korzystnych walorach produkcyjnych - 99,4% wszystkich łąk i pastwisk.
 

Oznaczenia:
Kompleksy gruntów ornych: 1. Pszenny bardzo dobry, 2. Pszenny dobry, 3. Pszenny wadliwy, 4. Żytni bardzo dobry, 5. Żytni dobry, 6. Żytni słaby, 7. Żytni bardzo słaby, 8. Zbożowo-pastewny mocny, 9. Zbożowo-pastewny słaby.
Kompleksy trwałych użytków zielonych: 1. Bardzo dobre i dobre, 2. Średnie, 3. Słabe i bardzo słabe.
 
Wykres. 3. Powierzchnia kompleksów przydatności rolniczej gleb gruntów rolnych gminy Chrząstowice. źródło:  opracowanie własne na podstawie Z. Flaczyka red. 1987.
 
            Zestawienie gleb użytków rolnych bardzo lekkich, lekkich, średnich i ciężkich w gminie przedstawia się następująco:
.       bardzo lekkie - 45,7%,
.       lekkie - 42,5%,
.       średnie - 11,4%,
.       ciężkie - 0,4%.
            Z zestawienia wynika, że gmina charakteryzuje się jednym z większych w województwie udziałów gleb lekkich i bardzo lekkich, które łącznie wynoszą 88,2% użytków rolnych. Również odsetek gleb ciężkich należy do najniższych w województwie.
Zestawienie typów gleb występujących na terenie analizowanej gminy przedstawione na wykresie 4 wskazuje, że wśród gruntów ornych zdecydowaną dominację osiągnęły czarne ziemie, a w następnej kolejności gleby brunatne. Wśród trwałych użytków zielonych zdecydowanie dominują mady rzeczne, a w następnej kolejności czarne ziemie.
 

Oznaczenia:
Jednostki typologiczne gleb: R - rędziny, Cz - czarnoziemy zdegradowane, Ax - pseudobielicowe, B - brunatne, G c- glejowe, Emt - mułowo-torfowe, T - torfowe, D - czarne ziemie, F - mady 
 
Wykres 4. Powierzchnia typów gleb gruntów rolnych gminy Chrząstowice. Źródło: opracowanie własne na podstawie Z. Flaczyka red. 1987.
 
5. Wody powierzchniowe
            Gmina Chrząstowice charakteryzuje się bogatym systemem wód powierzchniowych. W zakresie wód płynących składają się na niego duża w regionie rzeka Jemielnica (Chrząstawa) z największym swoim dopływem Suchą, Swornica, związana z Jemielnicą Płaszówka (Cieńka) oraz szereg mniejszych cieków, kanałów i rowów melioracyjnych (rys. 6). W zakresie występowania zbiorników wód stojących tereny gminy nie odznaczają się dużą ich liczebnością i udziałem. Niewielkie kompleksy zbiorników wodnych związane są z wyrobiskami poeksploatacyjnymi, torfowiskami, namuliskami i nieckami bezodpływowymi. Inaczej kształtuje się powierzchniowy udział terenów zalewowych. Powódź z 1997 r dowiodła, że znaczne obszary gminy w jej części centralnej (duże doliny rzeczne) to obszary zalewowe. 
            Rzeki badanego obszaru należą do rzek typowo nizinnych o niwalno-fluwialnym reżimie zasilania (Komar 1968). Pod względem gęstości sieci rzecznej obszar charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem. Największą gęstością systemu hydrograficznego charakteryzuje się dolina Jemielnicy i Swornicy oraz łącząca się z nimi dolina Suchej. Gęstość sieci rzecznej dochodzi tu do 1,75 km/km². Najniższą gęstością sieci charakteryzuje się rozległy, wzniesiony ponad terasy plejstoceńskie rzek i zalesiony obszar Wzgórz Dębskich na wschód od Dębskiej Kuźni. Stanowi on wododział Jemielnicy i odcinka Małej Panwi powyżej zbiornika Turawskiego. Gęstość sieci rzecznej osiąga tu wielkość od 0,0 do 0,5 km/km².
            Gmina Chrząstowice położona jest w całśoci w dorzeczu Odry. Zachodnia jej częć stanowi dorzecze Maliny, która jest dopływem Swornicy. Niewielki wododział tych dwóch cieków przebiega na osi Lędziny - Suchy Bór - Falmirowice. Centralna częć gminy odwadniana jest przez Swornicę, Jemielnicę oraz jej dopływ Suchą. Największe rzeki gminy Jemielnica i Swornica są dopływami Małej Panwi. Oceniając procentowy udział poszczególnych zlewni w odwadnianiu analizowanego obszaru szacuje się, iż największy obszar należy do zlewni Jemielnicy (ok. 80%, w tym zlewnia Suchej 30%). Do zlewni Swornicy należy ok. 20% terenu gminy, z czego ok. połowy należy do zlewni Maliny.  
            Najdłuższe odcinki rzek przypadają na:
-          Jemielnicę - 14,4 km, co stanowi ok. 27,7% całej jej długoci,
-          Cieńką - 9,7 km, odpowiednio 47,4%,
-          Suchą - 6,0 km, odpowiednio 28,8%,
-          Swornicę - 4,9 km, odpowiednio 38,3%.
Charakterystyczną cechą sieci hydrograficznej gminy jest w większoci zbliżony do równoległego przebieg rzek i potoków. Odprowadzają one wody z południowego wschodu na północny zachód. Przebieg ten jest typowy dla i wschodniej częci Opolszczyzny. Dosyć częstym zjawiskiem, które utrudnia rozdział poszczególnych dorzeczy, szczególnie w dolinach rzek jest bifurkacja.
Zjawisku bifurkacji sprzyjają niewielkie zróżnicowanie wysokoci względnych oraz gęsta sieć rowów i kanałów melioracyjnych w dolinach. Najpewniejsze wododziały zlokalizowane są na wschodzie pomiędzy Dębską Kuźnią i Schodnią Nową.
Współczesna sieć rzeczna gminy Chrząstowice jest bardzo silnie uregulowana. Największe zmiany dotyczą koryta i doliny Jemielnicy oraz Swornicy. Przekształcenia sieci rzecznej uzasadniane potrzebami ochrony przeciwpowodziowej oraz prowadzenia działalnoci rolniczej stoją w dużym konflikcie z naturalnocią ekosystemów.
Jednorazowe przepływy Jemielnicy i Swornicy w kwietniu 1998 r. wyniosły dla Jemielnicy w przekroju Kępa - 1,75 m³/s, a dla Swornicy w przekroju Krzanowice - 0,44 m³/s.
Gmina Chrząstowice charakteryzuje się niewielką liczbą i powierzchnią zbiorników wodnych (rys. 6). System nielicznych zbiorników wodnych uzupełniają torfowiska i namuliska, które podobnie jak stawy posiadają bardzo wysoką wartoć przyrodniczą. Znajdują się one jednak pod silną presją odwadniających melioracji, które prowadzą do ich degradacji. Największe obszary występowania torfowisk zlokalizowane są w dolinach rzecznych. 
 
6. Warunki klimatyczne
            Obszary gminy Chrząstowice charakteryzuje się jednymi z najłagodniejszych warunków klimatycznych na Opolszczyźnie (Atlas... 1997). Jest to wynik położenia obszaru w centralnej częci Niziny Śląskiej, która należy do najłagodniejszych pod tym względem obszarów Polski. Klimat rejonu badań charakteryzuje się przewagą wpływu oceanicznego nad kontynentalnym, za sprawą migracji mas powietrza wzdłuż doliny Odry.
            Warunki klimatyczne Chrząstowic charakteryzują się następującymi parametrami (w nawiasach podano odniesienie warunków w miecie w stosunku do panujących na Opolszczyźnie N - wartoć niższa niż rednio w regionie, S - wartoć zbieżna ze rednią w regionie, W - wartoć wyższa niż rednia w regionie):
.       rednia temperatura roczna - 8,0 ^oC   (S)
.       rednia temperatura stycznia - -2,0 ^oC  (W)
.       rednia temperatura kwietnia - 8 ^oC  (S)
.       rednia temperatura lipca - 17,5 ^oC  (S)
.       rednia temperatura października - 8,5 ^oC  (S)
.       usłonecznienie - 1500 h (S)
.       udział usłonecznienia faktycznego do astronomicznie możliwego - 32%   (S)
.       usłonecznienie w półroczu ciepłym - 1050 h (S)
.       usłonecznienie w półroczu zimnym - 450 h   (S)
.       stosunek promieniowania faktycznego do dochodzącego do atmosfery - 41%  (S)
.       promieniowanie w półroczu ciepłym - 2800-2900  MJ/m²  (S)
.       promieniowanie w półroczu chłodnym - do 825  MJ/m² (S)
.       okresy rozpoczęcia poszczególnych termicznych pór roku
- przedwionie - 23 II
- wiosna - 30 III
- przedlecie - 28 IV
- lato - 1 VI
- polecie - 6 IX
- jesień - 8 X
- przedzimie - 10 XI
- zima - 17 XII.
.      
opady atmosferyczne
Wykres 5. Średnie miesięczne sumy opadów atmosferycznych w wieloleciu 1961-1991 dla miasta Opole. ródło: Absalon D., Jankowski A.T., Leniok M. (1998).
 
 
 
.       rednia długoć okresu bezprzymrozkowego - 170 dni (S)
.       wilgotnoć względna powietrza - 81%   (W)
.       niedosyt wilgotnoci - 3,2 hPa   (W)
.       maksymalne dobowe sumy opadów z p = 1% - 120 mm   (S)
.       rednia liczba dni z opadem gradu od IV do X - 1,0 dnia   (W)
.       liczba dni z pokrywą nieżną - 50 dni  (S)
.       rednia maksymalna gruboć pokrywy nieżnej - do 10 cm   (N)
.       maksymalna gruboć pokrywy nieżnej - 50 cm   (S)
.       data pojawienia się pokrywy nieżnej - 30 X  (S)
.       data zaniku pokrywy nieżnej - do 30 III   (S)
.       rednia roczna liczba dni z mgłą - 50 dni   (W)
.       rednia liczba dni z rosą od IV do X - 100 dni   (W)
.       rednia roczna liczba dni z burzą - 22 dni   (S)
.       rednia roczna prędkoć wiatru - 2,5 - 3 m/s    (N)
.       dominujące kierunki wiatrów - S - 17%, W - 17-20%
.       udział energetycznych prędkoci wiatru > 4 - 15 m/s - 30% (S)
.       udział cisz atmosferycznych - 10%,   (N)
Przebieg miesięcznych sum opadów w latach suchych, normalnych i wilgotnych w posterunku opadowym Opole przedstawia wykres 5. Sumy opadów w Opolu wynosiły w wieloleciu 638 mm, w latach suchych 375 mm, za w latach wilgotnych 855 mm. Największe miesięczne sumy opadów przypadają na lipiec i sierpień, najniższe na luty i marzec. Ekstremalne stany miesięczne opadów w Opolu odnotowano w zakresie opadów najniższych - 2 mm (1965 r.), najwyższych - 194 mm (VII 1966 r.).
Na podstawie powyższych wskaźników należy stwierdzić, iż klimat gminy należy do łagodnych (Klimat... 1984). Łagodnoć przejawia się tu niskimi amplitudami temperatur, niezbyt dużą sumą opadów, szybko następującymi termicznymi porami roku w I półroczu i późno następującymi w II półroczu, długim sezonem wegetacyjnym. Zimy są w Chrząstowicach bardzo łagodne i krótkie, lata długie i ciepłe. Warunki klimatyczne sprzyjają czynnemu wypoczynkowi.
Klimat gminy jest w dużym stopniu uwarunkowany doliną Odry, która jest główną osią przemieszczania się powietrza z południa (przez Bramę Morawską) i z zachodu (wzdłuż nizin rodkowoeuropejskich). Ciepłe powietrze z południa i ciepłe i wilgotne powietrze atlantyckie powodują stabilizację warunków termicznych przejawiającą się niską amplitudą temperatur.
 
7. Struktura przestrzenna krajobrazu i ekologiczny system przestrzenny
Ekologiczny system przestrzenny jest jednym z najistotniejszych podsystemów w przestrzeni gminy, warunkującym kierunki i zasady gospodarki przestrzennej. Kierunki gospodarki przestrzennej w racjonalnym kształtowaniu struktury ekologicznej gminy powinny dążyć do uzupełniających się wzajemnie celów:
.       zapewnienia warunków do prawidłowego, naturalnego funkcjonowania rodowiska przyrodniczego,
.       ochrony biernej (prawnej) i czynnej najwartociowszych walorów rodowiska przyrodniczego,
.       unikania i przeciwdziałania zagrożeniom rodowiska przyrodniczego ze strony podejmowanych działań gospodarczych.
            System ekologiczny gminy powinien być budowany w oparciu o cztery zasady:
.       zachowania bogactwa żywej przyrody (bioróżnorodnoci),
.       zachowania adekwatnoci pomiędzy warunkami siedliska a zespołami organizmów,
.       ciągłoci ekosystemów w czasie,
.       ciągłoci ekosystemów w przestrzeni (Andrzejewski 1985).
Prawidłową konstrukcję ekologicznego systemu przestrzennego gminy zapewnia kształtowanie go zgodnie z modelem strefowo-pasmowo-węzłowym, którego założenia i metodykę tworzenia opracował Chmielewski (1990, 1992). W opracowaniu wykorzystano tę metodę.
            Obszary ekologicznego systemu przestrzennego są ostojami bioróżnorodnoci florystycznej i faunistycznej.
 
7.1. Przyrodnicze powiązania zewnętrzne
Podstawowe ekologiczne powiązania zewnętrzne obszaru gminy Chrząstowice kształtują:
.       dolina Jemielnicy - stanowi korytarz ekologiczny o znaczeniu regionalnym. Na wysokoci gminy ekologiczna funkcjonalnoć doliny jest zróżnicowana. Największe przekształcenia związane są z odcinkiem od Dębskiej Kuźni do Chrząstowic,
.       dolina Suchej - stanowi lokalny korytarz ekologiczny łączący obszary wodnobłotne kompleksu stawów koło Izbicka z doliną Jemielnicy,
.       kompleks leny w północnej i wschodniej częci gminy - stanowi czeć rozległego kompleksu lenego Lasów Stobrawsko-Turawskich ciągnącego się na przestrzeni ok. 30 km.
 
7.2. Strefy ekologiczne
            Na terenie gminy Chrząstowice wyróżnia się następujące strefy ekologiczne o dużych walorach przyrodniczych:
¨       kompleks leny na północ od doliny Jemielnicy - strefa lena o znaczeniu regionalnym,
¨       kompleks leny koło Suchego Boru i Falmirowic - strefa lena o znaczeniu lokalnym,
¨       dolina Jemielnicy - wodno-łąkowo-rolna strefa krajobrazu mozaikowego, na niektórych odcinkach o dużych walorach przyrodniczych,
¨       dolina Suchej - mozaikowata strefa, której największymi walorami są koryto rzeki, nadrzeczne zadrzewienia i przyległe ekosystemy łąkowe i turzycowiskowe.
Pozostałe obszary gminy są terenami zdegradowanymi wymagającymi zasilania ze strony ekologicznego systemu przestrzennego.
 
7.3. Węzły ekologiczne
Na obszarze gminy Chrząstowice, w niektórych jej częciach występują ekosystemy naturalne o szczególnym znaczeniu dla funkcjonowania rodowiska przyrodniczego - węzły ekologiczne oraz obszary będące korytarzami ekologicznymi dla przemieszczania się i występowania naturalnych form florystycznych i faunistycznych w przekształconym gospodarczo krajobrazie.
Węzłowymi dla ekologicznego systemu przestrzennego gminy elementami są (pogrubiono węzły ekologiczne znaczeniu regionalnym):
¨       obszar źródliskowy w lasach koło Dębskiej Kuźni,
¨       koryto Jemielnicy wraz ze strefą nadrzecznych zadrzewień,
Wszystkie wyszczególnione węzły ekologiczne powinny być chronione w procesach zagospodarowania przestrzennego. Stanowią bowiem biocentra utrzymujące równowagę ekologiczną gminy i zasilające zdegradowane tereny sąsiednie.
Lenymi węzłami ekologicznymi są również wszystkie kompleksy starodrzewi gatunkowo zgodnych z warunkami siedliskowymi. Lasy te powinny być użytkowane w warunkach racjonalnej gospodarki lenej. Częć z nich jest chroniona w postaci tzw. lasów ochronnych.
 
7.4. Korytarze ekologiczne
Głównymi korytarzami ekologicznymi gminy Chrząstowice są dolina Jemielnicy (o znaczeniu regionalnym) oraz dolina Suchej (o znaczeniu lokalnym). Struktura przestrzenna dolin, w której występuje mozaika ekosystemów wodnych, łąkowych i lenych wskazuje na wielofunkcyjny charakter korytarzy. Ze względu jednak na lokalnie większe zurbanizowanie, zwłaszcza w pasie Dębska Kuźnia - Chrząstowice i intensywną gospodarkę rolną funkcjonalnoć korytarzy ekologicznych na terenie gminy jest ograniczona. Najkorzystniejszą strukturę ma dolina Jemielnicy powyżej Dębskiej Kuźni i poniżej Chrząstowic (na wschód od koryta), najmniej korzystną dolina Suchej, gdzie tylko lokalnie zachowały się pozostałoci ekosystemów wodno-błotnych o dużej naturalnoci.
 
7.5. Wskazania do zachowania ciągłoci struktury przestrzennej krajobrazu
Dla obszarów węzłów, korytarzy ekologicznych i terenów uzupełniających te formy proponuje się następujące cele działań (przedstawione cele formułowano kierując się zasadą osiągnięcia stanu bezwzględnej funkcjonalnoci systemu krajobrazowego obszaru opracowania):
1.    Dążenie do ochrony i odtworzenia siedlisk typowych dla terenu opracowania przez:
.       wyprowadzenie z przykorytowych, zalewowych obszarów dolin Jemielnicy, Suchej form działalnoci gospodarczej wpływających negatywnie na walory przyrodnicze (jest to również uzasadnione zagrożeniem powodziowym w dolinach),
.       bezwzględne dążenie do zakazu stosowania odwadniających zabiegów melioracyjnych na obszarach torfowiskowych,
.       zwiększenie powierzchni podmokłych obszarów łąkowych, zwłaszcza w obszarze dolin rzecznych oraz na terenach bezodpływowych,
.       ochronę i dążenie do odtworzenia lasów łęgowych i olsowych w dolinach rzek,
.       prowadzenia gospodarki lenej ukierunkowanej na budowę drzewostanów zgodnych z potencjalną rolinnocią naturalną,
.       przeciwdziałanie rozdrobnieniu ekosystemów wielkoprzestrzennych, zachowywanie zasady ich ciągłoci strefowej i pasmowej w obrębie całoci krajobrazu,
.       bierną (prawną) i czynną ochronę stawów i starorzeczy,
.       wypracowanie zasad prowadzenia gospodarki na stawach i innych zbiornikach wodnych z uwzględnieniem zachowania ich unikalnych walorów florystycznych i faunistycznych,
.       pozostawienie wzdłuż koryt rzek pasów zadrzewień i zakrzaczeń o możliwie największej szerokoci,
2.    Poszerzenie korytarzy ekologicznych o znaczeniu regionalnym do minimum 500 m, o znaczeniu lokalnym do minimum 50 m,
3.    Wprowadzenie wzdłuż korytarzy stref ekstensywnego użytkowania przestrzeni o szerokoci zależnej od rodzaju użytkowania, nie mniejszej jednak niż obszar zasięgu negatywnych skutków tego działania,
4.    Obudowa obszarów węzłowych strefami buforowymi o szerokoci i charakterze dostosowanymi do obszaru i specyfiki przyrodniczej węzła,
5.    Udrażnianie korytarzy ekologicznych poprzez zwiększanie liczby i jakoci nisz ekologicznych dla możliwie najszerszej grupy organizmów,
6.    Wprowadzenie zakazu inwestowania w obszarach węzłów oraz korytarzy ekologicznych,
7.    Izolowanie jednostek osadniczych przez wprowadzanie kokonów zieleni niskiej i wysokiej,
8.    Wzbogacenie mozaikowatoci krajobrazu w korytarzach ekologicznych - kierowanie się zasadą odtwarzania i podtrzymywania siedlisk podobnych do sąsiadujących węzłów ekologicznych.
9.    Objęcie ochroną proponowanych terenów i obiektów zapewniających osłonę ekologiczną terenom gminy.


Krzysztof Badora